Tekerlekli Sandalye Lastiği: Dolgu mu, Şişme mi? Ölçü ve Değişim

Tekerlekli sandalye lastiği seçiminde kısa cevap şu: sandalyeyi her gün kendiniz itiyorsanız şişme (havalı) lastik, sandalye çoğunlukla bir yakınınız tarafından ve ara sıra itiliyorsa dolgu lastik daha mantıklıdır. Hangi tekerlekli sandalye modelini kullanırsanız kullanın, yeni lastiğin ölçüsü eskisiyle birebir aynı olmalı. Basınç için de tek doğru değer, lastiğinizin yanağında yazan değerdir.

Aradaki fark sanıldığından büyük. Permobil'in blogunda fizyoterapist Catherine Sweeney, dolu poliüretan bir lastiğin, önerilen basıncın yalnızca yüzde 40'ına şişirilmiş havalı bir lastikten bile daha zor yuvarlandığını aktarıyor. Yani yarısından fazlası inik bir havalı lastik bile itme kolaylığında dolgu lastiği geride bırakabiliyor.

Bakım istemeyen lastik fikri cazip, bunu anlıyorum. Patlak bir lastikle yolda kalmak kimsenin istediği şey değil. Aşağıda iki lastik tipinin gerçek artılarını ve eksilerini, yanaktaki ölçünün nasıl okunduğunu, basıncın hangi sıklıkla kontrol edileceğini, iç lastiğin adım adım nasıl değiştirileceğini ve ön tekerdeki titremenin nereden geldiğini bulacaksınız.

Dolgu ve şişme lastiğin artı ve eksileri

Şişme lastik, bisiklettekine benzer şekilde içinde iç lastik bulunan, havayla çalışan lastiktir. Dolgu lastik ise iki biçimde karşınıza çıkar: tamamen dolu poliüretan ya da kauçuk lastik veya şişme lastiğin içine iç lastik yerine konan köpük dolgu. İkisinde de pompa derdi yoktur, patlama da olmaz.

Sunrise Medical, lastik seçimiyle ilgili sık sorulan sorular sayfasında durumu net özetliyor: havalı lastik daha fazla konfor, hassasiyet ve sürüş performansı sunar, ama patlayabilir ve düzenli bakım ister. Havasız lastik bakım istemez ve patlamaz, buna karşılık sürüş kalitesi düşüktür ve üreticiye göre daha az aktif kullanıcılara uygundur. Aktif bir kullanıcının her zaman havalı lastiği tercih edeceğini de ekliyor.

Sandalyenizi yenilemeyi düşünüyorsanız ve kendi iterek kullanacaksanız aktif tekerlekli sandalye modellerimize göz atabilir, lastik tipini satın almadan önce bize sorabilirsiniz.

Permobil'deki yazı konfor tarafına da değiniyor. Havalı lastiklerde kullanıcıların sürüş konforunda belirgin bir fark bildirdiği, titreşimin de dolu lastiğe göre belirgin biçimde azaldığı belirtiliyor. Köpük dolgulu iç lastikler de havalı lastiğin yuvarlanma rahatlığına yetişemiyor.

Bence hangisi?

Sandalyeyi gün boyu kendi kollarınızla itiyorsanız şişme lastiği tercih edin. Her itişte biraz daha az güç harcamak, ay sonunda omuzlarınıza yansır. Basınç kontrolü haftada iki dakikanızı alır, o kadar.

Dolgu lastik ise haftada birkaç kez hastaneye ya da markete gidilen, refakatçinin ittiği, kullanılmadığı günlerde köşede bekleyen sandalyede gerçekten işe yarar. Bagajda taşınan bir katlanabilir tekerlekli sandalye için de "her an hazır" olması büyük rahatlıktır; kimse yola çıkmadan önce pompa aramak istemez.

Örneğin her sabah evinden otobüs durağına kadar yaklaşık 1 kilometre parke taşlı kaldırımda sandalyesini kendi iten birini düşünün. Bakım derdi olmasın diye dolgu lastik seçmiş; üç ay sonra akşamları omuzları sızlıyor, sandalye her taşta sarsılıyor. Arka tekerlere havalı lastik taktırıp basıncı her pazar kontrol etmeye başladığında aynı yol belirgin şekilde daha az yoruyor.

Bir ara yol da var. Bazı üreticiler, kalın koruma katmanıyla patlamaya karşı güçlendirilmiş şişme lastikler üretiyor; Schwalbe'nin Marathon Plus Wheelchair modeli bunun bilinen bir örneği. Permobil'deki yazının bir önerisi de ilginç: havalı lastikli tekerlerin yanında dolgu lastikli ikinci bir teker takımı bulundurmak. Lastik patladığında tekeri değiştirip yola devam edersiniz.

Tekerlekli sandalye lastik ölçüsü nerede yazar, nasıl okunur?

Ölçü, lastiğin yan yüzeyine, yani yanağına kabartma olarak basılıdır. Lastiği yavaşça çevirip yanak boyunca bakarsanız genellikle iki tür yazı görürsünüz: inç cinsinden bir ölçü, örneğin 24 x 1 3/8, ve tireyle ayrılmış iki sayıdan oluşan ETRTO ölçüsü, örneğin 37-540. Basınç değeri de çoğu zaman aynı yanakta, bar ve psi olarak yazar.

ETRTO ölçüsünü okumak kolaydır. İlk sayı lastiğin milimetre cinsinden genişliğidir. İkinci sayı ise lastiğin jantta oturduğu yerin milimetre cinsinden çapıdır. Yani 37-540, 37 milimetre genişliğinde ve 540 milimetrelik janta oturan bir lastik demektir.

Peşin söyleyeyim: lastik alırken inç ölçüsüne güvenmeyin, ETRTO numarasına bakın. Schwalbe'nin Marathon Plus Wheelchair ürün sayfasındaki ölçü listesi bunun nedenini çok iyi gösteriyor.

Bu değerler yalnızca bu modele aittir. Sizin lastiğiniz için geçerli olan, kendi lastiğinizin yanağında yazan değerdir.

Son iki satıra dikkat edin. İkisi de "26x1.00" diye satılıyor, ama biri 559, öbürü 590 milimetrelik janta oturuyor. Yanlış olanı alırsanız lastik ya jantınıza hiç geçmez ya da güvenle oturmaz.

Tabloda bir ayrıntı daha var: lastik başına azami yük. Kullanıcı ağırlığı ve sandalyenin kendi ağırlığı iki arka lastik ile iki ön teker arasında paylaşılır, yine de ağır bir kullanıcıysanız bu değere göz atmanızda fayda var.

Yanaktaki yazı silinmişse jantın üzerinde ya da eski iç lastiğin kutusunda ölçü bulabilirsiniz. İç lastikler genellikle tek bir genişlik yerine bir genişlik aralığıyla satılır; lastiğinizin genişliği bu aralığa düşmeli. Valf tipini de eskisiyle aynı seçin: araba tipi kalın valf (Schrader) ve ince valf (Presta) aynı pompa başlığıyla şişmeyebilir.

Ön tekerlerde ölçü bazen yalnızca inç olarak yazar. Burada tekerin çapı kadar genişliği de önemlidir, çünkü daha geniş bir teker çatalın içine sığmayabilir. Ölçüyü okuyamadıysanız lastik yanağının ve jantın net bir fotoğrafını WhatsApp hattımıza (0544 419 10 44) gönderin; teknik servisimiz doğru parçayı bulmanıza yardımcı olur.

Doğru lastik basıncı ve kontrol sıklığı

Kaç bar basmanız gerektiğinin cevabı yine yanakta yazar. Hem Sunrise Medical'ın Quickie Q2 Lite kullanım kılavuzu hem de ABD'deki bilgi merkezi MSKTC'nin omurilik yaralanması yaşayanlar için hazırladığı tekerlekli sandalye bakım rehberi aynı şeyi söylüyor: doğru basınç lastiğin üzerinde yazılıdır. Yanakta bir aralık görüyorsanız, aralığın dışına çıkmayın.

Kontrol sıklığı konusunda da iki kaynak aynı noktada buluşuyor: haftada en az bir kez. Bisiklet lastiği gibi, tekerlekli sandalye lastiği de hiç patlamadan, zamanla yavaş yavaş hava kaybeder.

Parmak testi mi, manometre mi?

MSKTC rehberi pratik bir yöntem veriyor: lastiğe başparmağınızla sertçe bastırın; 5 milimetreden fazla çöküyorsa pompayla hava ekleyin. Schwalbe ise basıncı ayarlarken manometre kullanmanın şart olduğunu, başparmakla test etmenin yeterli olmadığını vurguluyor.

Bence ikisi birbirini tamamlıyor. Parmak testi sabah çıkmadan yapılan hızlı bir alarmdır. Ayarı ise manometreli bir pompayla yapın. Bar ve psi arasında kafanız karışırsa şunu bilin: 1 bar yaklaşık 14,5 psi eder.

Basınç yanlış olursa ne olur?

Quickie Q2 Lite kılavuzu üç uyarıyı açıkça yazıyor. Arka lastikteki düşük basınç o taraftaki frenin kaymasına neden olabilir. Herhangi bir lastikteki düşük basınç sandalyenin bir yana çekmesine, bu da kontrol kaybına yol açabilir. Fazla şişirilmiş lastik ise patlayabilir.

MSKTC buna kullanıcının bedenini de ekliyor: basınç düşükse sandalyeyi yönlendirmek zorlaşır, itmek için daha fazla enerji harcanır ve omuzlara binen yük artar. Uzun vadede bu, omuz ağrısı riskini yükseltir.

Örneğin bir gün rampadan inerken sandalyenizin hafifçe sağa çektiğini, park freninin de sağda eskisi kadar tutmadığını fark ettiğinizi düşünün. İlk aklınıza gelen fren ayarı olabilir. Oysa önce sağ arka lastiğe bastırıp bakın: lastik inikse fren pabucu lastiği yeterince sıkıştıramaz. Basıncı yanaktaki değere getirdikten sonra fren hala kayıyorsa ayarı servise bırakın.

Kılavuzun bir önerisi daha var: iki arka lastiğin basıncı hem doğru hem de birbirine eşit olmalı. Ön tekerler de havalıysa aynı kural onlar için geçerli.

Tekerlekli sandalye lastiği ve iç lastik değişimi adım adım

İç lastik patladıysa ya da dış lastiğin dişleri silinip yanaklarında çatlaklar belirdiyse değişim zamanı gelmiştir. MSKTC, arka lastikleri ayda bir gözle kontrol etmeyi öneriyor. Havayı tutmayan bir lastikte genellikle iç lastikte delik vardır; yama ya da yeni iç lastik işinizi görür.

İşe başlamadan yanınızda şunlar olsun: plastik lastik sökme levyesi, valf tipinize uygun manometreli pompa, doğru ölçüde yeni iç lastik ya da yama seti ve gerekiyorsa yeni dış lastik. Omurilik yaralanması yaşayan kişilerin İngiltere'deki derneği Spinal Injuries Association da yedek iç lastiği ve tamir setini sandalyeyle birlikte taşımanızı öneriyor.

1. Park frenini açık konuma alın ve tekeri sökün. Çabuk sökülen akslı sandalyelerde aksın ortasındaki düğmeye basıp tekeri dışarı çekmeniz yeterlidir.
2. Valften havanın tamamını boşaltın. İnik lastik jantın kenarından çok daha kolay ayrılır.
3. Levyeyi dış lastiğin kenarı ile jant arasına sokup lastiğin bir yanağını jantın dışına alın. Tornavida gibi metal aletler kullanmayın; jantı çizer, iç lastiği deler.
4. İç lastiği valften başlayarak çıkarın. Dış lastiğin içini parmağınızla dikkatlice yoklayın; içeride kalan diken ya da cam parçası yeni iç lastiği de deler.
5. Jantın içindeki bandın tel deliklerini tam kapattığını kontrol edin.
6. Yeni iç lastiğe biçim alacak kadar hava verin, valfi jant deliğine geçirin ve iç lastiği dış lastiğin içine yerleştirin.
7. Dış lastiği elinizle, valfin karşı tarafından başlayarak jantın içine oturtun. Son kısımda zorlanırsanız levyeyi dikkatli kullanın ve iç lastiği sıkıştırmamaya özen gösterin.
8. Lastiği yanakta yazan basınca kadar şişirin ve yanaktaki çizginin jant boyunca her yerde eşit durduğuna bakın.
9. Tekeri takın ve dışarı doğru çekerek aksın kilitlendiğinden emin olun. Son olarak freni deneyin.

Son adımı atlamayın. Quickie Q2 Lite kılavuzu, fren ayarının lastikler doğru basınçtayken yapılmasını ve sandalyeyi kullanmadan önce çabuk sökülen aksların kilitli olduğunun kontrol edilmesini istiyor. Dış lastiği yeni bir modelle değiştirdiyseniz frenin lastiğe temas noktası da değişmiş olabilir.

Dolgu lastikte iş biraz farklı. Bu lastikler jantı çok sıkı sardığı için elle değiştirmek çoğu zaman zordur ve jantı zorlayabilir. Bu işi servise bırakmanızı öneririm. Sandalyeyi katlayıp araca yükleme konusunda da tekerlekli sandalye nasıl katlanır ve arabaya yüklenir yazımıza göz atabilirsiniz.

Ön teker sorunları ve titreme

Ön tekerlerin (kastor) en bilinen sorunu titremedir. MSKTC bunu ön tekerlerin sağa sola hızla yalpalaması ya da titreşmesi olarak tanımlıyor ve manuel sandalyelerde ayda bir kontrol edilmesini öneriyor. Titreme sürüşü huzursuz eder, sandalyenin dengesini ve performansını da düşürür.

Ayda bir yapacağınız kontrol uzun sürmez. Sandalyeyi düz bir zemine koyun ve iki ön tekerin de yere eşit bastığına bakın. Ardından çatalların yere dik durup durmadığını gözle kontrol edin.

Quickie Q2 Lite kılavuzu, ön teker yuvasının zemine 90 derece açıyla durması gerektiğini, dikeyden 2 dereceden fazla sapmada ayarın yeniden yapılması gerektiğini yazıyor. Dik durmayan bir ön teker yerden kalkar.

Sonra her ön tekeri elinizle çevirin. Teker serbestçe dönmeli, takılmamalı, ses yapmamalı. Aksa sarılmış saç, iplik ya da halı lifi tekerin dönüşünü bozar; bunları temizlemek çoğu zaman evde yapabileceğiniz bir iştir. Ön tekerler havalıysa basınçlarının eşit olduğuna da bakın.

Örneğin annesini haftada iki kez fizik tedaviye götüren birini düşünün. Sandalye her seferinde bagaja yükleniyor ve bir gün ön teker çatalı bagaj kapağına sert çarpıyor. Birkaç hafta sonra hastane koridorunda sol ön teker hız arttıkça titremeye başlıyor. Düz zeminde bakıldığında o tekerin çatalının hafifçe eğildiği görülüyor; servis çatalı yeniden ayarlayınca titreme kesiliyor.

Çatal açısı, cıvata sıkma ve rulman değişimi servisin işidir. Bu ayarlar torkla sıkılan bağlantılar ve sandalyeye özel ölçüler içerir; deneme yanılmayla yapılırsa sorun büyüyebilir. MSKTC ve Sunrise Medical, sandalyenin yılda bir kez uzman bir serviste baştan sona bakımdan geçirilmesini de öneriyor.

Hangi lastik size uyar? Kısa özet

Tekerlekli sandalye lastiği seçerken önce kullanımınıza bakın. Sandalyeyi her gün kendiniz itiyorsanız şişme lastik size daha az yorgunluk ve daha rahat bir sürüş verir; dolgu lastik ise ara sıra kullanılan, refakatçinin ittiği sandalyeler için pratik bir çözümdür.

Yeni lastik alırken yanağa bakın ve ETRTO numarasını eşleştirin; inç ölçüsü tek başına yanıltabilir. Basıncı da yanakta yazan değere göre haftada bir kontrol edin, iki arka lastiği eşit tutun. Ön tekerlerde titreme başladıysa çatalın dikliğine ve tekerin serbest dönüp dönmediğine bakın, ayarı servise bırakın.

Maz Mobilite'nin kendi teknik servisi var ve lastik, iç lastik ya da ön teker gibi parçaların değişiminde destek veriyoruz. Doğru ölçüyü bulamadıysanız, ön teker titremesi geçmiyorsa ya da hangi lastiğin size uyduğundan emin değilseniz 0544 419 10 44 numaralı telefon ve WhatsApp hattımızdan Pazartesi-Cumartesi 09:00-19:00 arasında bize ulaşın. Lastiğin yanağının ve sandalyenin genel bir fotoğrafını göndermeniz işimizi hızlandırır. Dilerseniz İletişim sayfamızdan da yazabilir ya da İstanbul Beylikdüzü ve Ankara Yenimahalle mağazalarımıza uğrayabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular