Yatalak Hastada Tuvalet ve Banyo: Doğru Sandalye ve Düzen

Yatalak hasta tuvaleti için herkese uyan tek bir ekipman yok; doğru çözümü hastanın ne kadar oturabildiği ve ayakta durabildiği belirler. Oturamayan hastada sürgü ya da hasta bezi, desteğe oturabilen hastada yatağın yanına konan bir hasta tuvalet sandalyesi, oturur halde banyoya götürülecek hastada ise frenli tekerlekli bir banyo ve tuvalet sandalyesi işinizi görür. Yıkamada da mantık aynı: sandalyeye geçebilen hasta banyo sandalyesinde, geçemeyen hasta yatağında yıkanır.

Gece saat üçte "tuvaletim geldi" diyen annenizi koridorun sonundaki banyoya yetiştirmeye çalıştığınızı düşünün. Terlik ayağına girmiyor, ışık açılana kadar bir dakika geçiyor, siz de yarı uykulusunuz. Bence bu tabloyu değiştiren şey çoğu zaman pahalı bir alet olmuyor. Yatağın yanında doğru yerde duran bir sandalye ve önceden kurulmuş bir düzen yetiyor.

Bir yakınınızın altını temizlemek, onu yıkamak ikiniz için de kolay değil. Aşağıda hangi durumda sürgünün, hangi durumda tuvalet sandalyesinin yeteceğini, banyo sandalyesiyle yıkamayı, klozete dönüş için yükseltici ve destek barını, son olarak da hijyen ve koku konusunu anlattım. Hangi belirtilerde hekime gitmeniz gerektiğini de ayrıca yazdım.

Yatalak hastanın tuvalet ihtiyacı: sürgü, lazımlık ve tuvalet sandalyesi

Evde kullanılan seçenekler aslında üç tane: yatakta kalçanın altına konan sürgü (erkeklerde idrar için ördek denen kap da kullanılır), oturarak kullanılan tuvalet sandalyesi ve bu sandalyenin altındaki çıkarılabilir kova, yani lazımlık. Hasta bilinci kapalıysa ya da hiç hareket ettirilemiyorsa hasta bezi de listeye girer. Hangisini seçeceğinizi hastanın gücü kadar sizin gücünüz de belirler; kararsız kaldığınız yerde 0544 419 10 44 numaralı hattan arayabilir ya da WhatsApp'tan yazabilirsiniz.

Hasta oturamıyorsa: sürgü ve hasta bezi

Ege, Dokuz Eylül ve Akdeniz üniversitelerinden akademik birimlerin ortak yayını olan Yatağa Bağımlı Yaşlı Hastada Hijyen El Kitabı, bilinci açık hastada sürgü, bilinci kapalı hastada bez kullanılabileceğini yazıyor. Sakıncası yoksa önce yatağın başını biraz yükseltin. Hasta dizlerini büküp kalçasını kaldırabiliyorsa sürgüyü altına kaydırırsınız; kaldıramıyorsa onu yan çevirir, sürgüyü yerleştirir ve hastayı sürgünün üzerine geri döndürürsünüz.

El kitabının sürgü adımlarında kolayca atlanan bir ayrıntı var: işlem sürerken hastanın üzerini bir çarşafla örtmek. Bu küçük hareketin, yatakta tuvaletini yapmak zorunda kalan biri için anlamı büyük. Aynı kitapçık, başkasına bağımlı kalan yaşlının kendini rahatsız, gergin, hatta suçlu hissedebileceğini hatırlatıyor ve onunla konuşmayı, gücü yettiğince bakıma katmayı öneriyor.

Hasta işini bitirince önce tuvalet kağıdıyla, ardından sabunlu suyla, en son duru suyla silip kurulayın. Yön her zaman temizden kirliye, yukarıdan aşağıya doğrudur. Bezin her yüzünü yalnızca bir kez kullanın.

Hasta oturabiliyorsa: tuvalet sandalyesi

Hasta desteğe oturabiliyor ve birkaç saniyeliğine de olsa ayaklarına yük verebiliyorsa, bence sürgüde ısrar etmeyin. Yatağın yanına konan bir tuvalet sandalyesi, ona tuvaletini oturarak ve kendi temposunda yapma imkanı verir. Yatakta, çarşafın üstünde tuvalet yapmak kimseye kolay gelmez.

Örneğin şöyle bir ev düşünün: 81 yaşındaki Nuri Bey uzun bir hastane yatışından sonra eve dönmüş, gece iki üç kez tuvalete kalkması gerekiyor ve banyo yatak odasından dokuz adım uzakta. Oğlu ilk günler onu her seferinde koluna girerek banyoya götürüyor; üçüncü gece eşikte ikisi birden sendeliyor. Ertesi gün yatağın yanına bir tuvalet sandalyesi konuyor, prize küçük bir gece lambası takılıyor. Gece kalkmaları artık birkaç dakikada bitiyor ve kimse karanlık koridorda yürümek zorunda kalmıyor.

Tuvalet sandalyesi ne zaman yeterli, ne zaman tekerlekli model gerekir?

Model tiplerinin teknik farklarını kategori sayfamızda ayrıca anlattık; burada konuya bakım veren gözüyle, hastanın neler yapabildiğinden bakalım. Yatalak hasta tuvaleti için sandalye seçerken kararı üç soru belirliyor. Hasta yatak kenarında desteksiz oturabiliyor mu, birkaç saniye ayakta durup dönebiliyor mu ve sandalye yatağın yanında mı kalacak, yoksa hastayı oturur halde banyoya, klozetin üstüne ya da duşa mı götüreceksiniz?

Tekerlekli model her durumda daha kullanışlı gibi görünebilir. Oysa yatağın yanında hep aynı yerde duracak bir sandalyede tekerlek size pek bir şey kazandırmaz, üstüne her seferinde frenini kontrol etmeniz gereken bir ayrıntı ekler. Benim önerim şu: sandalye yerinden oynamayacaksa sağlam bir gövde ve kolçak yeter. Ama birkaç hafta içinde hastayı oturur halde banyoya ya da klozetin üstüne götürmeyi düşünüyorsanız, baştan frenli tekerlekli bir model almak ikinci bir sandalye almaktan daha mantıklı.

Hastayı oturur halde taşıyacaksanız tekerleksiz bir sandalyeyi asla sürüklemeyin; bu iş için tuvaletli tekerlekli sandalye ya da banyo ve tuvalet sandalyesi gerekir. Comfort Plus DM-8088A banyo ve tuvalet sandalyesi bu gruba bir örnek: dört tekerleği de frenli, kolçakları yukarı kalkıyor, plastik gövdesi ıslak zeminde kullanıma uygun ve ürün sayfasına göre hem kapaklı lazımlıkla hem de klozetin üstünde kullanılabiliyor. Taşıma kapasitesi 120 kg olarak belirtilmiş.

Hasta hiç ayakta duramıyorsa iş sandalyeden çok transfere döner. Yataktan sandalyeye geçişi tek başınıza, belinizi zorlayarak yapmaya çalışmayın. Bu konuyu yatalak hasta nasıl kaldırılır ve taşınır yazımızda ayrıca işledik.

Hasta tuvalet sandalyesi nasıl kullanılır?

Her seferinde aynı sırayı izlemek işi ikiniz için de kolaylaştırır. Bir süre sonra hasta da ne olacağını bilir ve daha rahat eder.

1. Malzemeyi önceden hazırlayın: tuvalet kağıdı, ıslak bez, eldiven ve gerekiyorsa temiz bir iç çamaşırı elinizin altında olsun.
2. Lazımlık kovasının yerine oturduğunu ve oturak kapağının kalkık olduğunu kontrol edin.
3. Sandalyeyi yatağın yanına, düz zemine yanaştırın; tekerlekliyse frenlerini kilitleyin. Kolçağı kalkan bir modelse yatak tarafındaki kolçağı kaldırın.
4. Hastayı yatağın kenarında oturtun, ayaklarının yere bastığından emin olun, sonra sandalyeye geçirin ve kolçağı indirin.
5. Kucağını bir havlu ya da örtüyle kapatın. Güvenle oturabiliyorsa ve isterse onu birkaç dakika yalnız bırakıp kapının hemen dışında bekleyin; dengesinden emin değilseniz yanından ayrılmayın.
6. Bitince önden arkaya doğru temizleyin, hastayı yatağına geri alın, kovayı bekletmeden boşaltın ve ellerinizi yıkayın.

Yatalak hasta nasıl yıkanır? Banyo sandalyesiyle güvenli adımlar

Banyo, bakımın en gergin anı olabilir. Zemin ıslak, hasta çıplak ve üşüyor, sizin de iki elinizin birden işte olması gerekiyor.

NHS'nin bakım verenler için hazırladığı hijyen rehberi, hareketi ya da dengesi kısıtlı biri için banyodan önce dört şeye bakmanızı öneriyor: zemin kaygan olmamalı, oda rahat bir sıcaklıkta olmalı, su ılık olmalı (yaşlılar soğuğu daha çok hisseder) ve banyo kapısındaki kilit sökülmeli. Son madde ilk duyduğunuzda garip gelebilir ama mantığı basit. Mahremiyet için kapıyı kapatabilirsiniz, fakat acil bir durumda birinin içeri girebilmesi gerekir.

Aynı rehber, yıkanmanın çoğu insan için çok özel bir an olduğunu ve yardım ederken kişinin onurunu korumak gerektiğini vurguluyor. Hastaya nasıl yardım edilmesini istediğini sormayı, güvenli olduğu ölçüde işi kendisine bırakmayı öneriyor. Bu iki öneri, banyoyu hastaya yapılan bir işlem olmaktan çıkarıp birlikte yapılan bir şeye dönüştürüyor.

1. Havluyu, temiz kıyafetleri ve sabunu baştan banyoya taşıyın. NHS de bunları önceden yanınıza almanızı, böylece hastayı yalnız bırakıp çıkmak zorunda kalmamanızı öneriyor.
2. Banyoyu önceden ısıtın, suyun sıcaklığını hastaya değmeden önce kendiniz kontrol edin.
3. Tekerlekli bir banyo sandalyesi kullanıyorsanız hastayı yatağın yanında oturtup banyoya öyle götürün. Frenleri hem yatağın yanında hem duş alanında kilitleyin.
4. Ne yapacağınızı her adımdan önce söyleyin. Yüzünü, ellerini kendisi yıkayabiliyorsa ona bırakın.
5. Tepe duşu yerine el duşu kullanın ve suyu önce ayaklarına verin; NHS, tepe duşunun bazı kişileri ürküttüğünü yazıyor.
6. Yıkamadığınız bölgeleri havluyla örtülü tutun, genital bölgeyi en son ve önden arkaya doğru yıkayın.
7. Deri kıvrımları dahil iyice kurulayın, hastayı sandalyede otururken giydirin ve sonra yatağına geri alın.

Örneğin her cumartesi annesini banyo sandalyesinde yıkayan Elif Hanım'ı düşünün. İlk hafta havluyu dolapta unutuyor, annesini ıslak halde bırakıp koşuyor ve banyo 40 dakika sürüyor. İkinci hafta her şeyi önceden kapının yanındaki tabureye diziyor, banyoyu on dakika önceden ısıtıyor. Banyo yarı sürede bitiyor ve annesi ilk kez "hiç üşümedim" diyor.

Banyoya geçemiyorsa: yatak banyosu

Yatalak hasta sandalyeye hiç oturamıyorsa yıkama yatakta yapılır. Ege el kitabı yatak banyosunu kışın haftada iki kez, yazın mümkünse her gün öneriyor; yüz, eller, koltuk altları ve genital bölge gibi alanların ise her gün silinmesini tavsiye ediyor.

Hazırlık basit ama atlanmamalı. Kapı ve pencereleri kapatıp odayı uygun sıcaklığa getirin, tuvalet ihtiyacı varsa önceden giderin, biri sabunlu biri duru su dolu iki kap hazırlayın. El kitabına göre suyun sıcaklığı 43-45 derece olmalı ya da hastanın alışkanlığına göre ayarlanmalı. Su soğudukça ya da kirlendikçe değiştirin, sıcaklığın rahat gelip gelmediğini de hastaya sorun.

Yıkamaya yüzden başlayın ve ayaklara doğru inin. Yalnızca sildiğiniz bölgeyi açın, gerisini havlu ya da çarşafla örtülü tutun; hasta hem üşümez hem de kendini çıplak hissetmez. Sırt ve kalça için hastayı yan çevirin, genital bölgeye geçmeden önce suyu, bezi ve eldiveni değiştirin. Her bölümü sabunlayıp durulayın, sonra kurulayın.

Banyo, cildi baştan ayağa görebildiğiniz nadir anlardan biri. Ayaklarda, parmak aralarında ve deri kıvrımlarında kızarıklık, çatlak ya da yara fark ederseniz hekiminize veya evde sağlık ekibinize gösterin. Bası yarasının nasıl başladığını ve hangi evrelerden geçtiğini bası yarası evreleri ve önleme yazımızda anlattık.

Banyo ya da tuvalet sandalyesini almadan önce yerinde görmek isterseniz İstanbul Beylikdüzü ve Ankara Yenimahalle mağazalarımıza gelebilirsiniz; hangi modelin mağazada olduğunu öğrenmek için önceden aramanız yeterli. Ürün seçiminde fizyoterapist desteği de veriyoruz.

Klozet yükseltici ve destek barıyla bağımsızlık

Hasta toparlanıp destekle de olsa banyoya yürüyebildiğinde sıradaki hedef klozettir. Bence bu, bakımın en sevindirici adımlarından biri. Kendi tuvaletine yeniden oturabilmek, kapıyı kapatıp birkaç dakika yalnız kalabilmek demek. NHS'nin rehberi de tutunma barını, tuvalet sandalyesini ve klozet yükselticiyi evde kullanılan küçük yardımcı araçlar arasında sayıyor.

İkisi farklı sorunları çözer. Klozet yükseltici alafranga klozetin oturma yüksekliğini artırır; dizini ya da kalçasını tam bükemeyen, alçak klozete çökmekte zorlanan biri için işe yarar. Destek barı ise kalkarken kollardan güç almayı sağlar. Hasta kollarından destek almadan doğrulamıyorsa önceliği bara verin; bazı hastalarda ikisi birden gerekebilir.

Yükselticide iki şeye bakın. Birincisi sabitlik: klozete takıldıktan sonra oturunca kaymamalı, oynamamalı ve montajı kullanım kılavuzuna göre yapılmalı. İkincisi yükseklik: hasta otururken ayak tabanları yere tam basmalı. Ayaklar havada kalıyorsa kalkarken itecek zemin kalmaz, yani o yükseklik o kişiye fazladır.

Hasta henüz klozete kadar yürüyemiyorsa, klozetin üstüne yanaştırılabilen tekerlekli bir banyo ve tuvalet sandalyesi ara çözüm olabilir; kolçakları kalkarken tutunma yeri sağlar. Yukarıda andığım DM-8088A da ürün sayfasına göre klozet üstünde kullanılabiliyor.

Hastanız kalkarken havlu askısına, lavaboya ya da kalorifer peteğine tutunuyorsa bunu bir uyarı olarak görün. Bunların hiçbiri insan ağırlığını taşımak için yapılmadı.

Duvarı delmek istemiyorsanız, örneğin kirada oturuyorsanız, serbest duran bir bar işinizi görür. Comfort Plus DM-73 klozet destek barı klozetin çevresine yerleştiriliyor, duvara montaj gerektirmiyor, yüksekliği ayaklarındaki pimli mekanizmayla ayarlanıyor ve 5,9 kg olduğu için temizlik sırasında kenara çekilebiliyor. Ürün sayfasına göre standart ev tipi alafranga klozetlere uyacak şekilde tasarlanmış; yine de klozetinizin çevresindeki boşluğu ölçmeden almayın.

Bir örnek daha: uzun bir hastalıktan sonra haftalarca yatakta kalmış, şimdi yürüteçle banyoya gidebilen 70 yaşında bir kadın düşünün. Klozete oturabiliyor ama kalkarken her seferinde lavaboya tutunuyor, kızı da bu yüzden kapıda beklemek zorunda kalıyor. Klozetin çevresine destek barı konduktan birkaç gün sonra kızını çağırmadan kalkabildiğini söylüyor. Banyo kapısı artık tamamen kapanabiliyor.

Yatalak hasta tuvaletinde hijyen ve koku kontrolü

Hijyende iş, birkaç kuralı her seferinde uygulamaktan ibaret. Ellerinizi işlemden önce ve sonra yıkayın, eldiven kullanın, temizliği temizden kirliye ve önden arkaya doğru yapın, bezin aynı yüzünü ikinci kez kullanmayın. Ege el kitabı da bu kurallara tuvalet bakımı ve banyo bölümlerinde yer veriyor.

Yatalak hasta bez kullanıyorsa en önemli kural beklememek. NHS, idrar ve dışkı kaçırmanın ciltte tahrişe ve enfeksiyona, ayrıca utanca ve özgüven kaybına yol açabileceğini yazıyor. Birleşik Krallık Sağlık Güvenliği Kurumu'nun (UKHSA) yürüttüğü TARGET programının Türkçe idrar yolu enfeksiyonu broşürü de yetişkin bezlerinin sık değiştirilmesini, genital bölgenin temiz ve kuru tutulmasını ve kokulu sabunlardan kaçınılmasını öneriyor.

Yatak tarafında da kural basit: çarşaf kuru, temiz ve kırışıksız olmalı. Ege el kitabı bunu bası yaralarını ve enfeksiyonu önlemenin bir parçası olarak sayıyor. Sıvı geçirmez bir yatak koruyucu da yatağı korur ve temizliği hızlandırır.

Koku konusunda açıkçası oda spreylerine güvenmem. Sprey kokuyu bir süre örter ama kaynağı yerinde durur. İşe yarayan şey, lazımlık kovasını ya da sürgüyü bekletmeden boşaltmak, kirli bezi odada bırakmamak ve odayı günde birkaç kez havalandırmak.

Tuvalet sayısı azalsın diye hastanın suyunu kendi başınıza kısmayın. UKHSA broşürü yeterli sıvı almayı idrar yolu enfeksiyonundan korunmanın bir parçası olarak sayıyor. Hastanın günde ne kadar sıvı alması gerektiğini ise hekimine sorun; bazı hastalıklarda bu miktar farklı olabilir.

Hangi belirtilerde hekime başvurmalısınız?

UKHSA broşürü, yaşlı ve zayıf düşmüş yetişkinlerde idrar yolu enfeksiyonunun şu belirtilerle daha belirgin görülebileceğini yazıyor:

• Normalden daha sık altına kaçırma
• Yeni başlayan ya da artan bilinç bulanıklığı, davranış değişikliği, ayakta dengede duramama
• Vücut ısısında yükselme ya da düşme
• Ürperme ya da titreme

Aynı broşüre göre 38 derecenin üzerinde ya da 36 derecenin altında vücut ısısı, gün boyu hiç idrar yapmama, idrarda kan, kaburgaların hemen altında sırt ağrısı, nefes almada güçlük, kusma, yoğun bilinç bulanıklığı ya da aşırı uyku hali gibi belirtiler acil muayene gerektirir. Böyle bir durumda beklemeden hekime ya da acil servise başvurun, gerekirse 112'yi arayın. Bilinç bulanıklığının ağrı, kabızlık, ilaç yan etkisi ya da yetersiz sıvı alımı gibi başka nedenleri de olabilir; tahmin yürütmek yerine hastayı hekime gösterin.

Ciltte geçmeyen kızarıklık, pişik ya da yara gördüğünüzde de kendi başınıza bir ürün denemeden önce hekiminize ya da evde sağlık ekibine danışın.

Kısacası: önce düzen, sonra ekipman

Yatalak hasta tuvaleti ve banyosunda işi kolaylaştıran şey, önce hastanın neler yapabildiğini dürüstçe görmek, sonra düzeni buna göre kurmak. Oturamayan hastada sürgü ve bez, oturabilen hastada yatağın yanında bir tuvalet sandalyesi, oturur halde taşınacak hastada tuvaletli tekerlekli sandalye ya da banyo ve tuvalet sandalyesi, yeniden yürümeye başlayan hastada klozet yükseltici ve destek barı. Hangisini kullanırsanız kullanın, her adımda üzerini örtün, ne yapacağınızı söyleyin ve gücü yettiği kadarını ona bırakın.

Bu hafta tek bir şey yapacaksanız, yatağın çevresini ve banyoyu bir kez de hastanın gözüyle dolaşın. Tutunacak sağlam bir yer, kuru bir zemin ve gece yanan bir ışık var mı? Eksik gördüğünüz yerden başlayın.

Hangi sandalyenin ya da barın size uygun olduğuna karar vermekte zorlanıyorsanız 0544 419 10 44'ü arayın ya da WhatsApp'tan yazın; Pazartesi-Cumartesi 09:00-19:00 arasında ulaşabilirsiniz. Tüm ürünlerimizde 2 yıl garanti ve kendi teknik servisimiz var, Türkiye'nin her yerine gönderim yapıyoruz.

Sıkça Sorulan Sorular