Serebral Palsili Çocuk İçin Puset ve Tekerlekli Sandalye Seçimi

Serebral palsili bir çocuk için puset ya da tekerlekli sandalye seçerken asıl ölçü, çocuğun kafasını ve gövdesini kendi başına ne kadar tutabildiği, kalçasının durumu ve ailenin gün içinde onu nereye, nasıl taşıdığıdır. "Serebral palsi çocuk arabası" diye aradığınızda karşınıza çıkan ürünlerin adında "CP" yazması tek başına pek bir şey söylemez; aynı model bir çocuğa tam oturur, diğerinde yana kayar. Bu yüzden seçimi çocuğunuzu takip eden hekim ve fizyoterapistle birlikte yapmak ve denemeden karar vermemek en sağlam yol. Sitemizdeki engelli puseti modelleri de destek seviyesi birbirinden çok farklı ürünlerden oluşuyor.

Örneğin şöyle bir durum düşünün. Dört yaşındaki Elif'in ailesi onu iki yıldır sıradan bir bebek arabasıyla taşıyor. Son aylarda Elif arabada sürekli sağa kayıyor, başı öne düşüyor ve annesi her on dakikada bir durup onu yeniden yerine oturtuyor.

Yürüyüş yarım saati geçmeden ikisi de yoruluyor.

Böyle bir tabloda değişmesi gereken çoğu zaman arabanın kendisidir. Standart bebek arabası, gövdesini zaten tutabilen bir bebek için tasarlanır; kafayı, gövdeyi ve kalçayı ayrı ayrı desteklemesi beklenmez. Aşağıda önce GMFCS seviyelerinin ne anlattığını, sonra kafa, gövde ve kalça desteğinde nelere bakacağınızı, puset ile CP tekerlekli sandalye arasındaki farkı, büyüme payını ve denemeyi nasıl yapacağınızı anlattım.

Tıbbi bilgileri bağlantısını verdiğim uluslararası kaynaklardan, ürün özelliklerini ise kendi ürün sayfalarımızdan aldım. Belirli bir modelin çocuğunuza uyup uymayacağını sormak isterseniz WhatsApp hattımız (0544 419 10 44) açık; tedaviyle ilgili her soruda ilk adresiniz yine çocuğunuzun hekimi olsun.

CP'de oturma desteği neden kritik?

Serebral palsili çocukların hareket becerisi birbirinden çok farklıdır. Bunu ortak bir dille anlatmak için en yaygın kullanılan araç, Kanada'daki CanChild merkezinin geliştirdiği GMFCS, yani Kaba Motor Fonksiyon Sınıflandırma Sistemi. Sistem çocuğun kaba motor becerisini beş seviyede tanımlıyor ve 2 yaşın altından 18. doğum gününe kadar kullanılıyor.

Avustralya'daki Cerebral Palsy Alliance'ın GMFCS sayfasında yer alan 6-12 yaş tanımlarını kendi cümlelerimle özetledim:

Cerebral Palsy Alliance, GMFCS'nin ailelere ileride yürüteç ya da tekerlekli sandalye gibi hangi ekipmanların gerekebileceği konusunda fikir verdiğini de yazıyor. Yine de seviye tek başına ürünü belirlemez. Aynı seviyedeki iki çocuktan biri gövdesini oldukça iyi tutarken diğeri sürekli bir yana kayabilir.

Çocuğunuzun seviyesini hekiminiz ya da fizyoterapistiniz belirler. Siz bu bilgiyi, ürün konuşmasında herkesin aynı şeyi anlamasını sağlayan bir başlangıç noktası olarak kullanabilirsiniz.

Kalça takibi ve oturuş

Seçimi etkileyen ikinci konu kalça. Amerikan Serebral Palsi ve Gelişimsel Tıp Akademisi (AACPDM), kalça takibi yol haritasında kalçanın yuvasından kaymasının ağrıya, işlev kaybına ve yaşam kalitesinde düşüşe yol açabileceğini belirtiyor. Takibin ideal olarak 2 yaşına kadar ya da tanı konduğunda başlamasını, GMFCS seviyesi yükseldikçe de sıklaşmasını öneriyor.

Bu takibi hekiminiz yapar; hiçbir puset ya da sandalye onun yerine geçmez. Ama bir üründe kalça yan desteği, bacak arası destek ve oturma derinliği nasıl ayarlanacaksa, bunu son kalça kontrolünün sonucunu bilen fizyoterapistinizle birlikte kararlaştırmanız gerekir.

Otuz yılı aşkın süredir akülü tekerlekli sandalye kullanan biri olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim: iyi oturtmayan bir sandalyede geçen gün, akşam insanı bambaşka yorar. Bir çocuk bunu çoğu zaman sözle anlatamaz. Huysuzlanır, ağlar ya da sandalyeden kurtulmaya çalışır.

Gövde, kafa ve kalça desteği nasıl seçilir?

Oturma sistemine bakarken sırayı aşağıdan yukarı kurmak işinizi kolaylaştırır. Leğen yerine oturmadan gövde desteği tam çalışmaz, gövde dik durmadan da kafalık istenen yerde kalmaz.

Leğen ve kalça: her şey buradan başlar

Çocuğunuzu oturttuğunuzda kalçası sırtlığa kadar geriye gitmeli ve bir yana yatık durmamalı. Oturma derinliği fazla uzunsa çocuk dizlerini bükebilmek için öne kayar, sırtı yuvarlanır. Fazla kısaysa uyluklar boşta kalır ve çocuk daha az yüzeyle taşınır.

Bence en çok gözden kaçan parça kalça kemeridir. Göğüs kemeri gövdeyi tutar; leğeni yerinde tutan ise kalçanın önünden geçen kemerdir. Kalça yan destekleri leğeni ortada tutmaya, bacak arası destek (abdüktör) ise bacakları birbirinden ayrı tutmaya yarar. Bu parçaların konumu çocuktan çocuğa değiştiği için ayarını mutlaka fizyoterapistinizle yapın.

Gövde destekleri

Yan gövde destekleri, çocuğun yana devrilmesini sınırlar. Koltuk altına baskı yapmayacak ama gövdenin kaydığı noktayı tutacak yükseklikte ayarlanmaları gerekir. Göğüs kemeri ya da yelek tipi kemer ise öne düşmeyi sınırlar.

Ürün sayfalarına göre Wollex Trio CP'de baş ve omuz bölgesi için yan destekler, kalça yan destekleri, bacak arası abdüktör, 5 noktalı emniyet kemeri ve ön bar bulunuyor. G468'de baş-boyun desteği, yan destekler ve vücudu saran bir emniyet kemeri var.

Kafa desteği, tilt ve sırt yatırma

GMFCS'nin V. seviye tanımında da geçen kafa kontrolü, kafalık seçimini doğrudan etkiler. Kafalığın yüksekliği ve öne-arkaya konumu ayarlanabilmeli. Çocuğunuzun başı yorulunca öne düşüyorsa yalnızca arkadan destek vermek yetmeyebilir; yanlardan saran bir kafalık ya da koltuğu hafif geriye almak fizyoterapistinizle konuşacağınız seçenekler arasında olabilir.

Burada iki kavram sık karıştırılıyor. Tilt, kalça ve diz açısını bozmadan tüm oturağı sırtlıkla birlikte yatırır. Sırt yatırma ise yalnızca sırtlığı açar, yani kalça açısı değişir. İkisi farklı işler görür ve Trio CP'de ikisi de var: tilt -30 ile +30 derece, sırt 90 ile 175 derece arasında ayarlanıyor.

Ayaklık

Ayaklar boşta sallanırsa çocuk kendini tutacak bir yer arar ve çoğu zaman öne kayar. Ayaklığın yüksekliği ve açısı ayarlanabilmeli. Trio CP'de baldır destekli ayaklık katlanıyor, boyu ve açısı ayarlanıyor; G468'de ayaklıklar ve kolçaklar sabit.

Puset mi, CP tekerlekli sandalye mi?

Bu sorunun herkese uyan bir cevabı yok. Bence işin özü şu iki soruda: çocuğunuz gün içinde ürünün üzerinde ne kadar kalıyor ve onu en çok kim, nerede taşıyor?

Puset, ailenin taşıma aracıdır. Katlanır, bagaja girer ve Trio CP gibi bazı modellerde çocuğu yüzü size ya da yola dönük oturtabilirsiniz. CP tekerlekli sandalye ise çocuğu daha çok bir sandalye gibi oturtan, uzun sırtlıklı bir yapıdır. Aşağıdaki tablo iki ürünün sayfalarındaki bilgileri yan yana koyuyor:

Kısacası:Wollex Trio CP engelli puseti ayar aralığı ve yatırma seçenekleriyle öne çıkıyor; günün bir kısmını dinlenerek geçirmesi gereken ya da kafa kontrolü zayıf bir çocukta bu esneklik işinize yarar. G468 cerebral palsy tekerlekli sandalye ise biraz daha hafif ve taşıma kapasitesi daha yüksek; ayaklık ve kolçakları sabit, çocuğu dik oturtan bir model.

Bir noktayı ayrıca not edin: G468'in arka tekerlekleri 12 inç ve refakatçi freniyle geliyor, bu da refakatçinin ittiği bir sandalyeye işaret ediyor. GMFCS tanımına göre seviye III'teki çocuklar kısa mesafede kendi tekerlekli araçlarını itebiliyor. Çocuğunuz kendi itebiliyorsa ya da bunu öğrenme yolundaysa, kendi çevirebileceği büyük tekerlekli bir çocuk sandalyesini de fizyoterapistinizle konuşun.

Örneğin dokuz yaşındaki Kerem'i düşünelim. GMFCS IV olarak takip ediliyor, 27 kilo ve okula servisle gidiyor. Ailesi hafta sonları pusetin yönünü kendilerine çevirip parkta yürüyor; okulda ise Kerem'in gün boyu sınıfta oturacağı, öğretmenin kolayca itebileceği bir sandalye gerekiyor. Ailenin fizyoterapistle vardığı sonuç ikisini birden kullanmak oldu: dışarısı için puset, okul için sandalye.

Her aile iki ürün alamaz, bunu biliyorum. O zaman ben ilk ürünü çocuğun en uzun vakit geçirdiği yere göre seçmeyi öneririm.

Büyümeye göre ayarlanabilirlik

Çocuk büyür, ürün aynı kalır. Bu yüzden ürün sayfasındaki ayar aralıkları, bence fiyatın hemen yanından okunması gereken satırlardır.

Trio CP'de oturma genişliği 230 ile 395 mm, derinlik 285 ile 350 mm, sırt yüksekliği 450 ile 635 mm arasında ayarlanıyor; ayak pedalı ile oturak arasındaki mesafe de 261 ile 344 mm arasında değişiyor. Üretici kullanım aralığını 2-14 yaş ve en fazla 60 kg olarak veriyor. G468'de ise oturma genişliği 33 cm, derinlik 31,5 cm ve sırtlık 60 cm olarak verilmiş. Ürün sayfası çocuk büyüdükçe ayarlanabilen bir genişlikten söz ediyor ve toplam genişliği 44-55 cm aralığında gösteriyor; hangi parçanın ne kadar açıldığını mağazada mutlaka sorun.

Ölçüyü alırken çocuğunuzu düz bir sandalyede, fizyoterapistinizin önerdiği en iyi duruşta oturtun ve şunları not edin:

• Kalçanın en geniş yeri (oturma genişliği için)
• Kalçanın arkasından diz arkasına kadar uyluk uzunluğu (oturma derinliği için)
• Oturma yüzeyinden omuza ve kafa üstüne kadar yükseklik (sırtlık ve kafalık için)
• Diz arkasından topuğa kadar bacak boyu (ayaklık için)
• Güncel kilo

Büyüme payı bırakın ama "nasılsa büyür" diye çok büyük ürün almayın. Geniş bir oturakta çocuk yana, uzun bir oturakta öne kayar; bu da tam olarak kaçmaya çalıştığınız duruştur. Kaç santimlik pay bırakılacağını çocuğunuzun gelişimini bilen fizyoterapist söyler.

Destekler yetmediğinde: oturma sistemleri

Bazı çocuklarda puset ya da sandalyenin kendi destekleri yetmez ve gövdeye daha yakın oturan bir oturma sistemi gündeme gelir. Skolyoz koltuğu ve oturma sistemleri kategorimizdeki SD2 başlıklı model, ürün sayfasına göre kullanıcının vücut ölçüleri alınarak üretiliyor. Baş ve yan destekleri yukarı-aşağı ve içeri-dışarı ayarlanıyor; manuel ve akülü tekerlekli sandalyelerle, ev koltuklarıyla birlikte kullanılabiliyor. Böyle bir sistemin gerekip gerekmediğine ise hekiminiz ve fizyoterapistiniz karar vermeli.

Ayarların ne zaman elden geçirileceğine dair basit bir işaret de var. Dizler ayaklıkta yukarı kalkmaya başladıysa, kafalık başın arkasından boyun hizasına indiyse ya da kemerler artık son deliğe takılıyorsa, bir sonraki kontrol randevusunda oturma ölçülerini de gündeme getirin.

Fizyoterapistle birlikte deneme

Ürün ne kadar iyi olursa olsun, çocuğunuzun vücudunda nasıl durduğunu ancak denemede görürsünüz. Denemeyi mümkünse çocuğunuzu tanıyan fizyoterapistle birlikte yapın; o, sizin fark etmeyeceğiniz küçük kaymaları görür.

Mağazaya gelirken çocuğunuzun ortezlerini ve ayakkabılarını yanınıza alın, aldığınız ölçüleri de getirin. Denemede şunlara bakmanızı öneririm:

• Kemerleri bağladıktan sonra çocuğu gerçek bir yürüyüş süresi kadar oturtun. İlk beş dakikada her şey iyi görünebilir.
• Kalça sırtlığa dayalı kalıyor mu, gövde bir yana kayıyor mu, izleyin.
• Kafalığı ve yan destekleri ayarlayıp çocuğun başı yorulduğunda ne olduğuna bakın.
• Tilt ve sırt yatırmayı çocuk üzerindeyken deneyin; tek elle rahat yapabiliyor musunuz?
• Ürünü kendiniz katlayın, kaldırın ve katlanmış ölçüyü arabanızın bagajıyla karşılaştırın.
• Rampa, kaldırım ve dar kapı geçişini deneyin; frenin size uyup uymadığını görün.

Örneğin altı yaşındaki Defne'nin annesi, internette beğendiği bir pusetle mağazaya geliyor. Kağıt üzerinde ölçüler tutuyor. Ama yirmi dakika sonra Defne'nin sağ omzu yan desteğin üstünden taşmaya başlıyor; destek iki kademe yukarı alınıp kalça kemeri yeniden ayarlanınca oturuş toparlanıyor. Eve dönerken annesinin aklında model adından çok bu iki ayar kalıyor.

Mağazamızda ürün seçimi sırasında fizyoterapist desteği de veriyoruz. Bu destek, çocuğunuzu yıllardır takip eden hekimin ve fizyoterapistin yerini tutmaz; onların önerisini ürüne doğru yansıtmanıza yardım eder.

Son söz

Serebral palsi çocuk arabası ya da CP tekerlekli sandalye seçerken model adından önce çocuğunuza bakın. Kafasını ve gövdesini ne kadar tutuyor, kalça kontrolünde ne çıktı, gün içinde en çok nerede vakit geçiriyor? GMFCS seviyesi bu konuşmaya ortak bir dil kazandırır, ama son sözü deneme söyler.

Benim önerim şu sırayı izlemeniz: önce hekim ve fizyoterapistle ihtiyacı netleştirin, sonra ölçü alın, sonra iki ya da üç modeli çocuğunuzun üzerinde deneyin. Ayar aralığı geniş bir ürün, çocuk büyüdükçe size zaman kazandırır. Kalça, gövde ve kafa desteği çocuğunuza göre ayarlanmadıysa, en pahalı model bile beklediğiniz işi görmez.

Acele etmeyin. Yanlış ürünle geçen birkaç ay hem çocuğu hem sizi yorar.

Sıkça Sorulan Sorular